با گفت و گو دربارهء اين كتاب سخن از نوشته‌هاى جغرافيايى فارسى را در قرون اخير به سر مىبريم . اين نوشته‌ها از نظر ما اهميت فرعى دارد و توانستيم گوشه‌هايى از آن را كه زير نفوذ مكتب عربى و اسلامى بوده است روشن كنيم . منظور ما اين نبود كه فهرستى كامل از مؤلّفات فارسى در اين زمينه به دست بدهيم ، زيرا يادآورى بعضى از نمونه‌هاى مربوط به قرن پانزدهم / نهم ه . به بعد كافى به نظر مىرسيد . اگر در اين ميانه فواصلى هست از اين جهت است كه در اين مورد تحقيقى جامع و حتّى طرحى مقدماتى ولى كامل نظير آنچه تشنر ، خاورشناس آلمانى ، دربارهء نوشته‌هاى تركى به وجود آورده به دسترس نداريم . به علاوه ، دوران جديد نوشته‌هاى جغرافيايى فارسى محتاج به تحقيق منظّم و مستقلّى است كه از نظر موضوع ما اهميت اساسى ندارد و مىبايد ضمن آن از نفوذ عوامل جغرافيايى در مؤلّفات ادبى خالص چون سياحتنامهء ابراهيم بيگ سخن داشت ( سه جلد اين كتاب به سال 1905 و 1909 در تهران چاپ شده ) . سياحتنامه متنى است هجو آميز كه نظامات ادارى و اوضاع اجتماعى ايران را از زبان يك ايرانى تربيت شده در مصر كه به ديدار وطن رفته مسخره مىكند . وقايع اساسى حكايت در مصر مىگذرد . مؤلّف كتاب ، زين العابدين مراغى ( متوفّى به سال 1916 ) ، اسلوبى روان و نيرومند دارد و تأليف وى از جملهء نخستين كتب فارسى معاصر است كه بر ضد رسم و اوضاع سخن مىكند . يك ترجمهء ناقص از آن به آلمانى شده است . كتاب با مؤلّفات ادبى اروپايى و عربى از نوع يادداشتها و مقامات و نوشته‌هايى كه اساس جغرافيايى دارد درخور مقايسه است . 206 تحقيق دربارهء نفوذ نوشته‌هاى جغرافيايى بر اين گونه مؤلّفات ادبى محتاج تحقيقى مستقل است كه به وسيلهء يكى از خبرگان مطالعات ايرانى انجام گيرد .